Co grozi pełnomocnikowi za powołanie nieistniejącego orzeczenia

Podstawy odpowiedzialności w prawie polskim

Nie ma przepisu, który karałby za „użycie AI”. Są za to trzy podstawy, które działają niezależnie od tego, skąd wziął się fałszywy cytat.

Obowiązek procesowy. Strony i uczestnicy postępowania mają dokonywać czynności zgodnie z dobrymi obyczajami, dawać wyjaśnienia zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiać dowody (art. 3 k.p.c.). Powołanie orzeczenia, którego nie ma, jest wprowadzeniem sądu w błąd co do stanu prawnego, niezależnie od tego, czy było zamierzone.

Koszty. Niezależnie od wyniku sprawy sąd może włożyć na stronę obowiązek zwrotu kosztów wywołanych jej niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem (art. 103 § 1 k.p.c.), a paragraf drugi wymienia wprost koszty powstałe wskutek złożenia wyjaśnień niezgodnych z prawdą albo zatajenia dowodów. Adresatem jest strona, nie pełnomocnik, więc rachunek trafia najpierw do klienta. Klient może następnie szukać naprawienia szkody u pełnomocnika na zasadach odpowiedzialności kontraktowej.

Odpowiedzialność zawodowa. Radca prawny wykonuje zawód ze starannością wynikającą z wiedzy prawniczej oraz zasad etyki (art. 3 ust. 2 ustawy o radcach prawnych), a za postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godnością zawodu albo za naruszenie obowiązków zawodowych podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 64 ust. 1 tej ustawy). Przepis obejmuje też aplikantów.

Orzeczenia NSA i KIO

Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 23 czerwca 2026 r. stwierdził, że zażalenie sporządzono „z silnym wykorzystaniem narzędzi AI”, ze „śladami tzw. halucynacji AI”, bo trzy powołane orzeczenia nie istniały w przywołanym kształcie. Sąd ocenił, że „nader krytycznie należy ocenić bezrefleksyjne korzystanie z narzędzi AI przez zawodowego pełnomocnika”, ale sankcji nie nałożył.

Krajowa Izba Odwoławcza poszła dalej, choć w innym układzie procesowym. W wyroku z 17 października 2025 r. nakazała wykluczenie wykonawcy, którego wyjaśnienia zawierały nieprawdziwe informacje, i wprost zaznaczyła, że „nie ma żadnego znaczenia, czy ich ujęcie w wyjaśnieniach było wynikiem ludzkich błędów czy niewłaściwego wykorzystania narzędzi AI”. Skutek jest ten sam, bo źródło błędu go nie łagodzi.

Oba rozstrzygnięcia są w rejestrze wyroków i decyzji, NSA I FZ 104/26 i KIO 3342/25, z odnośnikami do pełnych tekstów.

Pozostałe polskie rozstrzygnięcia w rejestrze

W rejestrze wyroków i decyzji jest siedem polskich rozstrzygnięć o halucynacjach w pismach i wyjaśnieniach, wydanych od października 2025 r. do września 2026 r. Poza postanowieniem NSA I FZ 104/26 i wyrokiem KIO 3342/25 są to pięć rozstrzygnięć sądów administracyjnych, a w żadnym z nich sąd nie nałożył sankcji. Od najstarszego:

• W wyroku z 23 lipca 2026 r. (WSA w Krakowie, III SA/Kr 488/26) sąd uznał na marginesie, że orzecznictwo powołane przez skarżącego w odwołaniu od decyzji to „albo tezy wymyślone przez skarżącego albo tzw. halucynacje IA”, wskazując, że w jednej z podanych spraw wyrok nie zapadł, a w dwóch innych zapadł w innych datach niż wskazane.
• W postanowieniu z 27 sierpnia 2026 r. (NSA, I OSK 935/26) sąd uznał za bardziej prawdopodobne, że skarga kasacyjna profesjonalnego pełnomocnika powstała z użyciem narzędzi AI, ponieważ powołuje ustawę, której według sądu prawdopodobnie nie ma, a brak weryfikacji treści ocenił jako rażące niedbalstwo.
• W wyroku z 31 sierpnia 2026 r. (NSA, I OSK 590/26) sąd zauważył, że skarga kasacyjna samorządowego kolegium odwoławczego, reprezentowanego przez radcę prawnego, „w sposób oczywisty została sporządzona z wykorzystaniem narzędzi AI”, ustalił, że z siedmiu powołanych wyroków NSA pięć przeinaczono, a pod dwiema sygnaturami spraw nie zarejestrowano, i nie wziął wadliwych powołań pod rozwagę.
• W wyroku z 3 września 2026 r. (WSA w Gorzowie Wielkopolskim, I SA/Go 210/26) sąd uznał, że skarga sporządzona i podpisana przez adwokata mogła zostać wygenerowana za pomocą narzędzi AI bez kontroli merytorycznej, ponieważ przywołane w niej orzeczenia zapadły w odmiennych stanach faktycznych i prawnych, a przypisane im cytaty nigdy w nich nie padły.
• W wyroku z 16 września 2026 r. (WSA w Poznaniu, II SAB/Po 175/26) sąd ustalił, że wyroki NSA w czterech sprawach powołane przez skarżącą w piśmie nie istnieją, ocenił to jako znany orzecznictwu przypadek halucynacji AI i wskazał na wątpliwości co do rzetelności i uczciwości skarżącej wobec sądu i drugiej strony.

Trzy wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych z tej listy były w dniu sprawdzenia wpisów nieprawomocne według bazy CBOSA, a prawomocność wyroku KIO 3342/25 nie jest potwierdzona.

Orzeczenia zagraniczne dotyczące halucynacji AI

Za granicą sądy stosują już sankcje od upomnienia po zawieszenie. W rejestrze jest siedem polskich rozstrzygnięć o halucynacjach w pismach i wyjaśnieniach, wydanych od października 2025 r. do września 2026 r. Wszystkie poniższe sprawy są w rejestrze wyroków i decyzji.

W pierwszej głośnej sprawie amerykańskiej sąd ukarał dwóch pełnomocników i ich kancelarię kwotą 5000 dolarów, a w uzasadnieniu przyjął zasadę powtarzaną potem wszędzie, że samo skorzystanie z narzędzia nie jest naruszeniem, a naruszeniem jest przedłożenie sądowi materiału bez sprawdzenia go w wiarygodnym źródle.

Angielski Divisional Court w czerwcu 2025 r. wymienił środki, którymi sąd dysponuje, w tym publiczne napomnienie prawnika, obciążenie kosztami, obciążenie pełnomocnika kosztami niepotrzebnie poniesionymi przez stronę, odrzucenie sprawy, zawiadomienie organu nadzoru zawodowego, wszczęcie postępowania o obrazę sądu i zawiadomienie policji. Uznał przy tym, że wobec jednej z pełnomocniczek próg wszczęcia postępowania o obrazę sądu został osiągnięty, choć postępowania nie wszczął. Sąd zapowiedział też, że przy kolejnych sprawach będzie pytał, czy osoby kierujące kancelarią lub zespołem wykonały swoje obowiązki nadzorcze.

Najostrzejszą sankcję orzeczono w czerwcu 2026 r. w Stanach Zjednoczonych i objęła ona zawieszenie w prawie występowania przed sądem na sześć miesięcy, kary osobiste i obowiązek dołączania przez dwa lata do każdego pisma, przez wszystkich prawników kancelarii, oświadczenia o tym, czy użyto AI i czy podpisujący sam sprawdził cytaty. Sąd podkreślił, że nie karze za samo użycie narzędzia, a reguły łamie się w chwili podpisania i złożenia pisma.

Kanadyjski sąd rodzinny pokazał wariant tańszy dla sądu i dotkliwszy dla prawnika. Obciążył pełnomocniczkę osobiście kosztami dodatkowej pracy, którą wywołało sprawdzanie orzeczeń będących halucynacjami, bez potrzeby wykazywania złej wiary.

Zaprzeczanie błędowi i poprawianie pisma bez wiedzy strony przeciwnej

Najgroźniejsze jest to, co dzieje się po powołaniu fikcyjnego orzeczenia. W sprawie amerykańskiej z 2023 r. pełnomocnicy po zakwestionowaniu cytatów przedstawili „wyciągi” i podtrzymywali autentyczność orzeczeń przez kilka tygodni. Sąd w sprawie z 2026 r. wyraźnie napisał, że zaprzeczanie użyciu narzędzia zaostrzyło sankcję. Pełnomocnik w sprawie australijskiej wysłał do sądu poprawione pismo bez wiedzy drugiej strony i sąd uznał to za niedopuszczalny kontakt jednostronny.

Po wykryciu błędu jedynym bezpiecznym działaniem jest natychmiastowe zawiadomienie sądu i strony przeciwnej, z podaniem, skąd błąd się wziął.

Zagadnienia nierozstrzygnięte

Nie wiadomo jeszcze, jak polskie sądy dyscyplinarne będą kwalifikować takie zachowania i czy powstanie osobna linia orzecznicza. Nie zapadło też w Polsce rozstrzygnięcie o kosztach z art. 103 k.p.c. w sprawie o fałszywe cytaty.