Pytania i odpowiedzi

Artykuł 4 AI Act stosuje się od 2 lutego 2025 r. W brzmieniu pierwotnym nakazywał podjęcie środków zapewniających, w możliwie największym stopniu, odpowiedni poziom kompetencji w zakresie AI wśród personelu i innych osób zajmujących się systemami AI w imieniu organizacji. Od 27 lipca 2026 r., po nowelizacji rozporządzeniem (UE) 2026/1744, przepis stanowi, że dostawcy i podmioty stosujące podejmują środki wspierające rozwój kompetencji w zakresie AI, i wprost zastrzega, że nie wymaga zagwarantowania określonego poziomu kompetencji żadnej konkretnej osobie.

Obowiązek pozostaje obowiązkiem dbałości, a nie certyfikacji. Nadal chodzi o realne kompetencje osób pracujących z systemami AI w imieniu organizacji, także współpracowników i podwykonawców, ale nowelizacja rozwiewa wątpliwość, czy trzeba komukolwiek zapewnić mierzalny próg wiedzy. Nie trzeba. Trzeba podejmować środki, które rozwój kompetencji wspierają, i umieć to wykazać.

Przepis nie wymienia żadnego certyfikatu, egzaminu ani obowiązkowej liczby godzin, ani przed nowelizacją, ani po niej. Sekretariat korzystający z narzędzia do przepisywania nagrań i zespół wdrażający system wspierający ocenę wniosków potrzebują innego przygotowania. Wykonanie obowiązku mają wspierać Komisja i państwa członkowskie, m.in. przez publikowanie praktycznych przykładów.

W mojej ocenie najłatwiej wykazać spełnienie tego obowiązku, jeżeli organizacja ma spisane, kto korzysta z jakich narzędzi, jakie środki wspierające kompetencje podjęto (program szkolenia, zasady wewnętrzne, materiały przekazane zespołowi) i kiedy. Obowiązek ten jest rozpisany po zadaniach w karcie „kompetencje personelu”.

Tajemnica zawodowa radcy prawnego i adwokata obejmuje wszystko, o czym prawnik dowiedział się w związku ze świadczeniem pomocy prawnej (art. 3 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, odpowiednio art. 6 ust. 1 Prawa o adwokaturze), niezależnie od tego, na jakim nośniku informacje te są zapisane. Wklejenie akt do ogólnodostępnego modelu językowego, który nie gwarantuje umownie ani poufności, ani braku wykorzystania danych do trenowania, oznacza przekazanie informacji objętych tą tajemnicą podmiotowi trzeciemu, nad którego dalszym postępowaniem z danymi kancelaria nie ma kontroli.

Problemu tego nie usuwa sama zgoda klienta. Zgoda należy do ochrony danych osobowych, gdzie bywa jedną z podstaw przetwarzania. Tajemnica zawodowa to odrębny obowiązek ustawowy radcy prawnego. Nie można go ograniczyć w czasie, a radcy prawnego nie można zwolnić z tego obowiązku co do faktów, o których dowiedział się udzielając pomocy prawnej lub prowadząc sprawę (art. 3 ust. 4 i 5 ustawy o radcach prawnych, odpowiednio art. 6 ust. 2 i 3 Prawa o adwokaturze). W mojej ocenie oznacza to, że sama zgoda klienta nie zwalnia z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej i nie zastępuje oceny, czy dostawca narzędzia daje wystarczające gwarancje poufności.

Odrębnie od tajemnicy zawodowej samo przekazanie danych osobowych dostawcy narzędzia wymaga własnej podstawy z RODO, a jeżeli dostawca przetwarza je w imieniu kancelarii, także umowy powierzenia (art. 28 RODO). Administrator może przy tym korzystać wyłącznie z podmiotów przetwarzających, które zapewniają wystarczające gwarancje wdrożenia odpowiednich środków technicznych i organizacyjnych (art. 28 ust. 1 RODO), więc sprawdzenie bezpieczeństwa dostawcy jest obowiązkiem. Gdy dostawca wykorzystuje dane do trenowania modelu na własne potrzeby, działa zwykle jako odrębny administrator, a nie podmiot przetwarzający, przez co powierzenie z art. 28 RODO w ogóle nie wchodzi w grę, a przekazanie danych pozostaje bez podstawy.

Radca prawny jest zobowiązany zabezpieczyć przed niepowołanym ujawnieniem wszelkie informacje objęte tajemnicą zawodową (art. 23 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego). W praktyce dotyczy to także informacji przechowywanych elektronicznie i kontroli dostępu do nich. W mojej ocenie dopuszczalność sięgnięcia po narzędzie zewnętrzne zależy od niezbędności takiego przetwarzania; odpowiednich zabezpieczeń umownych i technicznych, w tym umownego wykluczenia trenowania modelu na danych klienta; ograniczenia zakresu danych, na przykład przez usunięcie albo zastąpienie danych identyfikujących; oraz zachowania kontroli nad tym, dokąd dane trafiają i kto ma do nich dostęp.

Ten sam problem od strony warunków bezpiecznego korzystania z narzędzia przy pracy na aktach omawia wpis „AI przy analizie akt”.

Tajemnica zawodowa radcy prawnego i adwokata obejmuje wszystkie informacje uzyskane w związku ze świadczeniem pomocy prawnej (art. 3 ust. 3 i 4 ustawy o radcach prawnych, odpowiednio art. 6 ust. 1 i 2 Prawa o adwokaturze). Przepisy te nie przewidują wyjątku dla narzędzi technologicznych, a obowiązku zachowania tajemnicy nie ogranicza się w czasie.

Wprowadzenie danych sprawy do systemu AI trzeba więc oceniać tak samo jak przekazanie akt zewnętrznej firmie, na przykład biuru tłumaczeń albo serwerowni. Trzeba wiedzieć, dokąd dane trafiają, kto ma do nich dostęp, czy służą do dalszego trenowania modelu i na jakiej podstawie dostawca je przetwarza.

Bezpieczne jest korzystanie z rozwiązań, w których dostawca umownie zapewnia poufność, wyklucza trenowanie na danych klienta i, najlepiej, umożliwia przetwarzanie na terenie Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Ryzykowne jest wklejanie danych identyfikujących strony, sygnatur akt i szczegółów stanu faktycznego do darmowych narzędzi bez takich gwarancji.

Naruszenie tajemnicy to nie tylko ryzyko odpowiedzialności dyscyplinarnej. Kto wbrew przepisom ustawy albo przyjętemu na siebie zobowiązaniu ujawnia lub wykorzystuje informację, z którą zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (art. 266 § 1 Kodeksu karnego).

Sześć pytań porządkujących ocenę, czy konkretne narzędzie daje wystarczające gwarancje, zawiera wpis „po czym poznać narzędzie do kancelarii”.

Odpowiedzialność cywilna radcy prawnego i adwokata wobec klienta opiera się na zasadach ogólnych, przede wszystkim na odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (art. 471 Kodeksu cywilnego), oraz na wymogu staranności zawodowej (art. 3 ust. 2 ustawy o radcach prawnych), zgodnie z którym radca prawny wykonuje zawód ze starannością wynikającą z wiedzy prawniczej oraz zasad etyki radcy prawnego. W tej relacji prawnik odpowiada za własną usługę i nie usprawiedliwi braku weryfikacji błędem narzędzia. Jeżeli system AI podpowie błędną tezę, błędną datę albo nieistniejący wyrok, a prawnik przekaże to klientowi bez sprawdzenia, odpowiada za brak staranności tak samo, jakby błąd pochodził z niesprawdzonej notatki aplikanta.

AI Act reguluje obowiązki dostawców i podmiotów stosujących systemy AI wobec organów nadzoru. Nie ustanawia natomiast ogólnego reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej wobec poszkodowanych. W motywie 9 sam wskazuje, że jest „uzupełniający” i pozostaje bez uszczerbku dla obowiązującego prawa Unii, a prawa i środki ochrony przysługujące konsumentom oraz innym osobom dotkniętym działaniem systemów AI, w tym odszkodowanie za szkodę na podstawie przepisów o odpowiedzialności za produkt, pozostają nienaruszone i w pełni obowiązują. W mojej ocenie, choć AI Act nie zmienia samych zasad odpowiedzialności cywilnej między prawnikiem a klientem, jego wymogi (na przykład zapewnienie kompetencji z art. 4, a przy systemach wysokiego ryzyka nadzór ze strony człowieka) mogą współkształtować wzorzec należytej staranności i ocenę bezprawności, bo wyznaczają, czego można oczekiwać od profesjonalisty korzystającego z takiego narzędzia.

Że nie jest to rozważanie teoretyczne, pokazują dwa rozstrzygnięcia z rejestru wyroków i decyzji, czyli postanowienie NSA z 23 czerwca 2026 r. o zażaleniu ze śladami halucynacji oraz wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z 17 października 2025 r., KIO 3342/25, w którym Izba uznała, że dla oceny skutków nie ma znaczenia, czy nieprawdziwe informacje w wyjaśnieniach wykonawcy wzięły się z błędu ludzkiego, czy z niewłaściwego użycia narzędzi AI.

To, że wobec klienta odpowiada prawnik, nie oznacza, że dostawca narzędzia nie odpowiada nigdy. Jego odpowiedzialność może istnieć obok, na różnych podstawach, czyli umownie wobec prawnika jako licencjobiorcy, na zasadach deliktowych (art. 415 Kodeksu cywilnego), na zasadach odpowiedzialności za produkt, a niekiedy na podstawie przepisów szczególnych. Prawnik, który naprawił szkodę klientowi, może z kolei dochodzić roszczenia zwrotnego od dostawcy, o ile pozwalają na to umowa i okoliczności sprawy.

Sam reżim odpowiedzialności za produkt jest przy tym przebudowywany pod kątem oprogramowania. Dyrektywa (UE) 2024/2853 z 23 października 2024 r. (uchylająca dyrektywę 85/374/EWG, z terminem transpozycji do 9 grudnia 2026 r.) zalicza oprogramowanie do produktów (art. 4 pkt 1), a dostawców systemów AI w rozumieniu AI Act nakazuje traktować jak producentów (motyw 13). Odrębnej dyrektywy poświęconej wyłącznie odpowiedzialności deliktowej za AI na razie nie będzie. Projekt tak zwanej dyrektywy o odpowiedzialności za sztuczną inteligencję Komisja Europejska wycofała (ujęty w programie prac Komisji na 2025 r., zawiadomienie o wycofaniu w Dzienniku Urzędowym UE, C/2025/5423 z 6 października 2025 r.), więc do roszczeń deliktowych stosuje się ogólne przepisy krajowe.

Szerzej o konsekwencjach powołania nieistniejącego orzeczenia mówi wpis „halucynacje w piśmie procesowym”.

Ani ustawy korporacyjne, ani AI Act nie formułują wprost obowiązku informowania klienta o tym, że prawnik korzysta z narzędzia AI przy przygotowaniu pisma albo analizie dokumentów. Obowiązuje natomiast ogólna zasada lojalności wobec klienta i rzetelnego informowania go o sposobie prowadzenia sprawy.

Z tej zasady, a nie z przepisu dotyczącego AI, wynika w mojej ocenie, że jeżeli narzędzie ma realny wpływ na treść porady albo pisma procesowego, a nie służy wyłącznie poprawie stylu czy wyszukiwaniu, klient powinien móc o to zapytać i uzyskać szczerą odpowiedź.

Osobną sprawą jest sytuacja, w której dane klienta trafiają do narzędzia zewnętrznego, bo to dotyka już tajemnicy zawodowej i ochrony danych osobowych, a nie samej przejrzystości metody pracy.

W mojej ocenie rozsądna jest krótka wzmianka w umowie o świadczenie pomocy prawnej albo w regulaminie kancelarii, że kancelaria może wspomagać się narzędziami AI z zachowaniem tajemnicy zawodowej. Konkretne brzmienie takiej wzmianki, i to, czy w ogóle jest potrzebna, zależy od treści umów danej kancelarii i wymaga odrębnego przygotowania.

Treść własnych zasad korzystania z AI, z których taka wzmianka może wynikać, omawia wpis „zasady korzystania z AI w kancelarii”.

Kancelaria, wprowadzając dane osobowe do narzędzia AI, pozostaje ich administratorem i musi mieć własną podstawę przetwarzania, niezależnie od tego, czy przetwarza je ręcznie, czy przy pomocy oprogramowania. Ta podstawa nie jest jedna dla całych akt, ponieważ zależy od tego, czyich danych dotyczy.

Akta sprawy zawierają dane osobowe nie tylko klienta, lecz także osób trzecich, na przykład strony przeciwnej, świadków, pracowników czy członków rodziny, z którymi kancelarii nie łączy żadna umowa. Dla danych klienta podstawą jest w typowym przypadku niezbędność do wykonania umowy o świadczenie pomocy prawnej (art. 6 ust. 1 lit. b RODO). Dla danych osób trzecich ta podstawa odpada, bo umowy z nimi nie ma, więc w mojej ocenie właściwą podstawą jest wtedy prawnie uzasadniony interes administratora (art. 6 ust. 1 lit. f RODO), czyli prowadzenie sprawy oraz dochodzenie lub obrona roszczeń, o ile interes ten przejdzie test równowagi z interesami oraz prawami i wolnościami osoby, której dane dotyczą.

Danych osób trzecich kancelaria z reguły nie pozyskuje od nich samych, więc powstaje wobec nich obowiązek informacyjny z art. 14 RODO. W mojej ocenie w pracy kancelarii często zwalnia z niego wyłączenie z art. 14 ust. 5 lit. d RODO, obejmujące dane, które muszą pozostać poufne zgodnie z obowiązkiem zachowania tajemnicy zawodowej. To, czy znajduje ono zastosowanie w danej sprawie, wymaga odrębnej oceny.

Dla danych o zdrowiu, które w aktach spraw pojawiają się nierzadko, dodatkową podstawę daje zwykle niezbędność do ustalenia, dochodzenia lub obrony roszczeń (art. 9 ust. 2 lit. f RODO), niezależnie od tego, czy dotyczą klienta, czy osoby trzeciej.

Dane dotyczące wyroków skazujących i czynów zabronionych mają natomiast odrębny reżim, w którym art. 10 RODO dopuszcza ich przetwarzanie wyłącznie pod nadzorem władz publicznych albo wtedy, gdy zezwala na to prawo Unii lub prawo krajowe przewidujące odpowiednie zabezpieczenia. Czy taka podstawa istnieje dla przetwarzania w konkretnym narzędziu AI, wymaga odrębnego sprawdzenia.

Jeżeli dostawca narzędzia przetwarza dane w imieniu kancelarii, a nie na własny rachunek, konieczna jest umowa powierzenia przetwarzania zgodna z art. 28 RODO. Jeżeli wykorzystuje je także do własnych celów, na przykład do trenowania modelu, występuje we własnym imieniu jako administrator, co wymaga osobnej oceny.

Treść umowy z dostawcą w tym zakresie omawia wpis „umowa z dostawcą narzędzia AI”.

Nie ma przepisu, który wprost zakazywałby urzędnikowi korzystania z narzędzi AI przy przygotowaniu pisma. Urząd jako administrator danych osobowych stron postępowania musi mieć podstawę każdego przetwarzania, a wiele postępowań wiąże się z tajemnicami odrębnymi, na przykład skarbową albo statystyczną.

Wklejenie fragmentu akt zawierającego dane strony do ogólnodostępnego, darmowego czatu, który nie zapewnia umownie poufności i może wykorzystywać treść zapytań do dalszego trenowania, oznacza przekazanie tych danych poza urząd bez kontroli nad ich dalszym losem.

W mojej ocenie bezpieczne jest korzystanie z takich narzędzi do zadań, które nie wymagają wprowadzania danych konkretnej sprawy, na przykład do pytania o ogólny wzorzec pisma albo o wyjaśnienie przepisu. Wprowadzanie danych stron, sygnatur i opisu stanu faktycznego stanowi już przetwarzanie danych osobowych i wymaga łącznego spełnienia kilku warunków, czyli posłużenia się narzędziem objętym właściwą umową (w tym umową powierzenia przetwarzania, jeżeli dostawca przetwarza dane w imieniu urzędu, art. 28 RODO), istnienia podstawy przetwarzania, sprawdzenia, czy dane nie trafiają poza Europejski Obszar Gospodarczy bez wymaganych zabezpieczeń, wdrożenia odpowiednich środków bezpieczeństwa, a przy wysokim ryzyku także przeprowadzenia oceny skutków dla ochrony danych. Samo polecenie przełożonego tych warunków nie zastępuje. Przełożony może co najwyżej upoważnić do korzystania z narzędzia już z nimi zgodnego, nie zastąpi jednak poleceniem umowy, podstawy przetwarzania ani wymaganych zabezpieczeń, bo za zgodność przetwarzania odpowiada urząd jako administrator.

Niezależnie od tego AI Act zalicza do systemów wysokiego ryzyka niektóre zastosowania AI w organach publicznych, między innymi w obszarze migracji, azylu, kontroli granicznej i wymiaru sprawiedliwości (załącznik III), co nakłada na takie systemy dodatkowe obowiązki. Nie obejmuje to jednak każdego czatu użytego do zredagowania pisma.

Jeżeli czat ma rozmawiać z mieszkańcami, dochodzi obowiązek poinformowania rozmówcy, że rozmawia z systemem AI. Obowiązek ten jest rozpisany w karcie „informowanie o rozmowie z AI”.

Obowiązki przejrzystości wobec treści generowanych przez systemy AI reguluje art. 50 AI Act. Pełny komentarz do tego przepisu jest tutaj.

Dla tekstu publikowanego w celu poinformowania opinii publicznej o sprawach leżących w interesie publicznym obowiązuje ujawnienie, że został sztucznie wygenerowany lub zmodyfikowany. Wyjątek dotyczy sytuacji, w której treść przeszła weryfikację redakcyjną i odpowiedzialność redakcyjną za publikację ponosi osoba fizyczna lub prawna.

Osobne, dalej idące zasady dotyczą treści imitujących rzeczywiste osoby, zdarzenia lub miejsca, czyli tak zwanych deepfake’ów. Te co do zasady muszą być oznaczone jako sztucznie wygenerowane, a wyjątki są węższe niż przy tekście.

Obowiązki z art. 50 stosuje się od 2 sierpnia 2026 r. Do systemów wprowadzonych na rynek przed tą datą obowiązek maszynowego znakowania treści syntetycznych z art. 50 ust. 2 stosuje się od 2 grudnia 2026 r. Szczegóły doprecyzowują wytyczne Komisji Europejskiej, więc przy konkretnej publikacji sprawdź stan na ten dzień. Niezależnie od AI Act za oznaczaniem treści przemawiają też przepisy o uczciwych praktykach rynkowych i zwykła rzetelność wobec czytelnika. Obowiązek ten jest rozpisany po zadaniach, z datami, w karcie „oznaczanie treści AI”.

Obowiązek kompetencji w zakresie AI (art. 4 AI Act, od 27 lipca 2026 r. w brzmieniu złagodzonym nowelizacją, czyli w postaci środków wspierających rozwój kompetencji) stosuje się od 2 lutego 2025 r., więc w małej organizacji jest to naturalny punkt wyjścia, bo wymaga jedynie uporządkowania wiedzy, którą i tak trzeba mieć. Szerzej o zakresie tego obowiązku mowa w pierwszym pytaniu.

W mojej ocenie rozsądnie jest najpierw spisać, jakie narzędzia AI są faktycznie używane, także te wprowadzone oddolnie przez pracowników bez wiedzy kierownictwa. Następnie dla każdego z nich sprawdzić, czy nie mieści się wśród praktyk zakazanych (art. 5 AI Act) albo systemów wysokiego ryzyka (załącznik III). W kancelarii i w małym urzędzie zdarza się to rzadko, ale trzeba to sprawdzić. Potem spisać krótkie wewnętrzne zasady korzystania z AI, czyli co wolno wprowadzać do jakich narzędzi, kto odpowiada za sprawdzenie wyniku i jak oznaczać publikowane treści. Dopiero przy realnym korzystaniu z systemów wysokiego ryzyka zabierać się za pełną dokumentację zgodności.

Przegląd tego, co z AI Act obowiązuje już dziś, zawiera wpis „AI Act w pięć minut”.