Jak rozliczyć klienta za godziny, jeżeli część pracy wykonało narzędzie AI

Umowa jako podstawa rozliczenia

Art. 36 ust. 1 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego: wysokość wynagrodzenia radcy prawnego lub sposób jego ustalenia powinny zostać uzgodnione z klientem przed przystąpieniem do świadczenia pomocy prawnej. Ust. 2 wymienia jako czynniki brane pod uwagę konieczny nakład pracy, wymaganą wiedzę specjalistyczną, umiejętności i doświadczenie, stopień trudności i złożoności sprawy, jej precedensowy lub nietypowy charakter, znaczenie sprawy dla klienta oraz odpowiedzialność wiążącą się z jej prowadzeniem.

Wyliczenie zaczyna się od koniecznego nakładu pracy, ale nie wskazuje liczby godzin jako miernika. Godzina jest przelicznikiem, którym strony posługują się z wygody, a Kodeks pozwala umówić się inaczej, w formie ryczałtu za etap, kwoty za konkretny rezultat cząstkowy albo widełek. Jedynym ograniczeniem jest art. 36 ust. 3 KERP, który zakazuje umowy, w której klient płaci wynagrodzenie wyłącznie w razie pomyślnego wyniku sprawy, z wyjątkami przewidzianymi w przepisach. Dopuszczalna jest natomiast umowa przewidująca dodatkowe wynagrodzenie za pomyślny wynik sprawy, zawarta przed ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy.

Zestawienie czasu przy stawce godzinowej

Jeżeli strony umówiły się na stawkę godzinową, przedmiotem rozliczenia jest czas poświęcony sprawie. Narzędzie skraca niektóre czynności, takie jak pierwszy szkic, zestawienie twierdzeń z akt i wstępna lista orzeczeń. Krótszy czas wpisuje się jako krótszy.

Liczy się jednak czas rzeczywisty, a nie sam czas pisania. Sprawdzenie tego, co narzędzie wygenerowało, jest pracą prawniczą i obejmuje weryfikację każdego powołanego orzeczenia, sprawdzenie brzmienia przepisu oraz usunięcie fragmentów, które brzmią poprawnie i nic nie znaczą. Bywa, że ta część trwa dłużej niż napisanie tekstu od zera, i wtedy również wchodzi do zestawienia w pełnym wymiarze.

Uczciwość informacyjna wobec klienta

Art. 8 KERP: radca prawny, świadcząc pomoc prawną, postępuje lojalnie i kieruje się dobrem klienta w celu ochrony jego praw. Art. 44 ust. 1 KERP nakazuje informować klienta o przebiegu sprawy i jej wyniku w sposób z nim uzgodniony.

Z żadnego z tych przepisów nie wynika wprost obowiązek wpisania do zestawienia, że przy danej czynności użyto narzędzia. Wynika z nich natomiast zakaz wprowadzania klienta w błąd co do tego, za co płaci, i tej granicy nie da się przesunąć umową.

Obowiązki przejrzystości z art. 50 rozporządzenia (UE) 2024/1689, stosowane od 2 sierpnia 2026 r., dotyczą informowania osób wchodzących w interakcję z systemem AI oraz oznaczania treści. Rozliczeń z klientem nie regulują i same z siebie nie nakazują wykazywania w fakturze, że przy czynności skorzystano z narzędzia.

Ujawnianie klientowi użycia narzędzia

Praktyka w tej sprawie dopiero się tworzy.

W mojej ocenie samo skorzystanie z narzędzia nie wymaga ujawnienia w rozliczeniu, podobnie jak nie wymaga go korzystanie z systemu informacji prawnej. Klient płaci za rezultat czynności i za czas, który ona zajęła, a nie za wykaz użytego oprogramowania.

Sytuacja zmienia się, gdy umowa albo wewnętrzne zasady klienta tego wymagają, a u klientów instytucjonalnych takie zapisy pojawiają się coraz częściej. Zmienia się też, gdy klient zamawiał pracę osobistą konkretnego prawnika, a czynność wykonało narzędzie. Zmienia się również, gdy materiały klienta trafiają do zewnętrznego dostawcy, bo wtedy informacja jest potrzebna z powodu tajemnicy zawodowej i ochrony danych, a nie z powodu rozliczenia.

Ryzyko zarzutu zawyżenia

Zarzut ma zwykle jedną postać, w której w zestawieniu jest pozycja „analiza orzecznictwa, 6 h”, a tekst powstał w kwadrans. Obrona polega na wykazaniu, co faktycznie zajęło ten czas, a bez zapisu sporządzonego tego samego dnia nie da się tego odtworzyć po roku.

Przy kosztach zastępstwa wygląda to podobnie, tyle że ocenia to sąd. Art. 109 § 2 k.p.c. nakazuje przy ustalaniu wysokości kosztów strony reprezentowanej przez radcę prawnego wziąć pod uwagę niezbędny nakład pracy pełnomocnika oraz czynności podjęte w sprawie, a także charakter sprawy i wkład pełnomocnika w jej wyjaśnienie i rozstrzygnięcie. Rozporządzenie o opłatach za czynności radców prawnych pozwala ustalić opłatę powyżej stawki minimalnej, nieprzekraczającą jej sześciokrotności ani wartości przedmiotu sprawy, jeżeli uzasadnia to między innymi niezbędny nakład pracy, w szczególności czas poświęcony na przygotowanie się do prowadzenia sprawy (§ 15 ust. 3 pkt 1). Wniosek o wielokrotność stawki oparty na godzinach, które w rzeczywistości zajęły ułamek tego czasu, jest ryzykowny wobec przeciwnika procesowego i wobec sądu.

Przykładowa odpowiedź na pozew przy stawce 400 zł

Umowa przewiduje stawkę 400 zł za godzinę, rozliczenie miesięczne i zestawienie czynności w załączniku do faktury. Zadaniem jest odpowiedź na pozew o zapłatę, który liczy 40 stron i zawiera cztery zarzuty.

Bez narzędzia radca prawny szacował 14 godzin, z czego 4 h na przeczytanie pozwu z załącznikami, 3 h na kwerendę, 6 h na pisanie i 1 h na korektę.

Z narzędziem przebieg wygląda inaczej. Czytanie akt trwa bez zmian 4 h, bo dokumenty trzeba przeczytać samodzielnie. Przy zestawieniu twierdzeń pozwu i przyporządkowaniu im dowodów narzędzie pracuje 20 minut, a radca sprawdza je przez 50 minut, bo w dwóch miejscach zestawienie pominęło załącznik. Przy kwerendzie narzędzie podaje siedem orzeczeń, a radca sprawdza każde w bazie i odrzuca trzy, w tym jedno o sygnaturze, która nie istnieje, i razem zajmuje to 1 h 40 min zamiast 3 h. Przy pisaniu pierwszy szkic z narzędzia powstaje w 10 minut, a przepisanie i uzupełnienie przez radcę zajmuje 4 h 30 min. Korekta trwa 1 h.

Suma czasu prawnika wynosi 12 godzin i tyle wchodzi do zestawienia, z opisem czynności. Faktura opiewa na 4800 zł zamiast 5600 zł.

W zestawieniu nie ma pozycji „użycie AI” ani osobnej opłaty za narzędzie. Jest natomiast pozycja „weryfikacja orzecznictwa, 1 h 40 min”, bo tak ta czynność się nazywa niezależnie od tego, skąd wzięła się pierwsza lista. Czasu pracy samego narzędzia (20 i 10 minut) się nie fakturuje.

Wpisywanie czasu jak przed zmianą

Najczęstsza wpadka polega na dalszym wpisywaniu czasu jak dawniej, z uzasadnieniem, że wartość pracy się nie zmieniła, więc cena też nie powinna. Przy stawce godzinowej to jest zawyżenie faktury, choćby efekt był lepszy niż wcześniej. Jeżeli kancelaria chce zachować dotychczasowy poziom wynagrodzenia, zmienia się sposób rozliczenia albo stawkę i uzgadnia to z klientem przed przystąpieniem do pracy (art. 36 ust. 1 KERP).

Wpadką jest też zapisywanie czasu z pamięci na koniec miesiąca. Przy czynnościach, które trwają kilkanaście minut, taka rekonstrukcja jest z góry niedokładna, a przy sporze o fakturę nie ma czym jej poprzeć.

Zagadnienia nierozstrzygnięte

Brak orzecznictwa dyscyplinarnego i sądowego, które wypowiadałoby się o tym, czy nieujawnienie użycia narzędzia przy rozliczeniu godzinowym stanowi naruszenie zasad etyki.

Otwarte pozostaje, czy czas sprawdzenia wyniku narzędzia sąd potraktuje w całości jako niezbędny nakład pracy w rozumieniu art. 109 § 2 k.p.c. Wypowiedzi sądów w tym punkcie nie są znane.

Nierozstrzygnięta jest kwalifikacja kosztu licencji narzędzia. Art. 36 ust. 4 KERP przewiduje, że wynagrodzenie radcy prawnego nie obejmuje opłat i wydatków, ale nie przesądza, czy koszt narzędzia używanego w całej kancelarii może być rozliczany na poszczególne sprawy.